ኦክታይል ፊኖል ኣብ ዝተፈላለየ ኢንዱስትርያዊ ስራሕቲ መንገዱ ዝረኸበ ኬሚካላዊ ውህደት ኮይኑ፡ ከም ኣቕራቢ ናይዚ ፍርያት መጠን ድማ ምስ ሓመድ ዘለዎ ርክብ ብዙሕ ግዜ ተገሪመ እየ። ኣብዚ ብሎግ፡ ኦክታይል ፊኖል ምስ ሓመድ ብኸመይ ከም ዝራኸብ ብድሕሪ ዘሎ ሳይንስ ዕምቆት ክንርኢ ኢና፡ መስርሓት፡ ትርጉሙን ክህልዉ ዝኽእሉ ከባብያዊ ረቛሒታትን ክንድህስስ ኢና።
ኬሚካላዊ ባህርያት ኦክታይል ፊኖል
ኦክቲል ፊኖል ሞለኪዩላዊ ቀመር C14H22O ዘለዎ ኦርጋኒክ ውህደት እዩ። ሕብሪ ዘይብሉ ክሳብ ፍኹስ ዝበለ ብጫ ፈሳሲ ኮይኑ መለለዪ ፊኖሊክ ጨና ኣለዎ። እዚ ውህደት ኣብ ማይ ዘይፈስስ ኮይኑ ኣብ ኦርጋኒክ መፍትሒታት ግን ይፈስስ። ኬሚካላዊ ኣቃውምኡ ድማ ኦክቲል ጉጅለ ዝተተሓሓዘሉ ፊኖል ቀለቤት ዝሓዘ እዩ። እቲ ኦክቲል ጉጅለ ነዊሕ - ሰንሰለት ሃይድሮካርቦን ኮይኑ፡ ንኦክቲል ፊኖል ሃይድሮፎቢክ ባህርያቱ ይህቦ።
ሃይድሮፎቢሲቲ ኦክታይል ፊኖል ምስ ሓመድ ኣብ ዘለዎ ርክብ ወሳኒ ተራ ኣለዎ። ሓመድ ዝተሓላለኸ ምትሕውዋስ ማዕድናት፡ ኦርጋኒክ ነገራት፡ ማይን ኣየርን እዩ። ማትሪክስ ሓመድ ኣብ ክልተ ቀንዲ ባእታታት ክምቀል ይኽእል፡ ንሳቶም ድማ ደረቕ ምዕራፍ (ማዕድንን ኦርጋኒክ ነገራትን) ከምኡ’ውን ፈሳሲ ምዕራፍ (ማይ ሓመድ) እዮም። ኦክታይል ፊኖል ብሰንኪ ሃይድሮፎቢሲቲ ምስ ማይ ትሑት ምቅርራብ ዘለዎ ኮይኑ ኣብ ልዕሊ ደረቕ ባእታታት ሓመድ ናይ ምውሓጥ ዝንባለ ኣለዎ።
ኣብ ልዕሊ ንጥረ ነገራት ሓመድ ምምጥጣን።
ምምጥጣን (adsorption) ሓደ ንጥረ ነገር ኣብ ገጽ ካልእ ንጥረ ነገር ዝጣበቐሉ መስርሕ እዩ። ኣብ ጉዳይ ኦክታይል ፊኖልን ሓመድን ብሓያሎ ኣገባባት ኣብ ልዕሊ ንጥረ ነገራት ሓመድ ይምጠጥ። ሓደ ካብቲ ቀንዲ ኣገባባት ድማ ሃይድሮፎቢክ ምትእስሳር እዩ። እቲ ነዊሕ - ሰንሰለታዊ ኦክቲል ጉጅለ ኦክታይል ፊኖል ናብቲ ዘይ - ፖላር ዞባታት ናይ ሓመድ ኦርጋኒክ ነገራት ይስሕብ። ናይ ሓመድ ኦርጋኒክ ነገራት ዝተፈላለዩ ሃይድሮፎቢክ ንጥረ ነገራት ከም ሁሚክ ኣሲድን ፉልቪክ ኣሲድን ዝሓዙ ኮይኖም ምስ ኦክታይል ጉጅለ ኦክታይል ፊኖል ክራኸቡ ዝኽእሉ ሃይድሮፎቢክ ዶመይናት ኣለዎም።
ካልእ ኣገባብ ድማ ሓይልታት ቫን ደር ዋልስ እዩ። እዚኦም ኣብ መንጎ ኩሎም ሞለኪዩላት ዝፍጠሩ ድኹማት ኢንተርሞለኪዩላዊ ሓይልታት እዮም። ኣብ መንጎ ሞለኪዩላት ኦክቲል ፊኖልን ንጥረ ነገራት ሓመድን ዘሎ ሓይልታት ቫን ደር ዋልስ ኣብ መስርሕ ምምጥጣን ኣበርክቶ ይገብር። ብተወሳኺ፡ ምትእስሳር ሃይድሮጅን እውን ብውሑድ ደረጃ እኳ እንተዀነ፡ ተራ ክጻወት ይኽእል እዩ። እቲ ኣብ ቀለቤት ፊኖል ኦክቲል ፊኖል ዘሎ ሃይድሮክሲል ጉጅለ (-OH) ምስ ዝተወሰኑ ተግባራዊ ጉጅለታት ኣብ ልዕሊ ሓመድ ከም ኣብ ልዕሊ ማዕድናት ጭቃ ወይ ኦርጋኒክ ነገራት ዝርከቡ ሃይድሮክሲል ጉጅለታት ናይ ሃይድሮክሲል ምትእስሳር ክፈጥር ይኽእል።
ደረጃ ምምጥጣን ኣብ ሓያሎ ረቛሒታት ይምርኮስ፣ እዚኦም ድማ ዓይነት ሓመድ፣ ትሕዝቶ ኦርጋኒክ ነገራትን ምትእኽኻብ ኦክቲል ፊኖልን ይርከብዎም። ልዑል ትሕዝቶ ኦርጋኒክ ነገራት ዘለዎም ሓመድታት ብሓፈሻ ንኦክቲል ፊኖል ዝለዓለ ናይ ምምጥጣን ዓቕሚ ኣለዎም። ንኣብነት፡ ብኦርጋኒክ ነገራት ዝሃብተሙ ሓመድ ፒት፡ ምስቲ ትሑት ትሕዝቶ ኦርጋኒክ ዘለዎ ሑጻዊ ሓመድ ክነጻጸር እንከሎ፡ ዝያዳ ኦክታይል ፊኖል ክምጥጥ ይኽእል።
ምንቅስቓስ ኣብ ሓመድ
ኣብ ሓመድ ዘሎ ምንቅስቓስ ኦክታይል ፊኖል ምስ ናይ ምምጥጣን ባህርያቱ ብቐረባ ዝተኣሳሰር እዩ። ኦክታይል ፊኖል ምስ ንጥረ ነገራት ሓመድ ልዑል ምቅርራብ ስለዘለዎ ኣብ ሓመድ ዘለዎ ምንቅስቓስ ብተዛማዲ ትሑት እዩ። ኦክታይል ፊኖል ናብ ሓመድ ክኣቱ ከሎ ኣብ ላዕለዎት ንጣብ ሓመድ ክጸንሕ ይፍትን ኣብኡ ድማ ኣብ ልዕሊ ንጥረ ነገራት ሓመድ ይምጠጥ። ይኹን እምበር ኣብ ትሕቲ ዝተወሰኑ ኩነታት ገና ብፕሮፋይል ሓመድ ክኸይድ ይኽእል እዩ።
ሓደ ካብቶም ቀንዲ ንመንቀሳቐሲ ኦክቲል ፊኖል ዝጸልዉ ረቛሒታት ምንቅስቓስ ማይ ሓመድ እዩ። ርኡይ ዝናብ ወይ መስኖ እንተሃልዩ ማይ ብመንገዲ መንደቕ ሓመድ ኦክታይል ፊኖል ክስከም ይኽእል። ምንቅስቓስ ኦክታይል ፊኖል ምስ ማይ ምፍሳስ (leaching) ተባሂሉ ይፍለጥ። ይኹን እምበር፡ ኦክቲል ፊኖል ብሰንኪ ሃይድሮፎቢክ ባህርያቱ፡ ኣብ ማይ ብቐሊሉ ስለ ዘይፈስስ፡ ንእሽቶ ክፋሉ ጥራይ እዩ ዚፈስስ። ምፍሳስ ኦክታይል ፊኖል ብህላወ ኦርጋኒክ ነገራት ሓመድ ክቕንስ ይኽእል፣ እዚ ድማ ነቲ ውህደት ይምጥጦን ብማይ ከይስከም ይከላኸልን።
ካልእ ረቛሒ ድማ ህላወ ኮሎይድ ሓመድ እዩ። ኮሎይድ ሓመድ ልዑል ስፍሓት ገጽ ዘለዎም ንኣሽቱ ንጥረ ነገራት ኮይኖም ከም ማዕድናት ጭቃን ኦርጋኒክ ነገራትን እዮም። እዞም ኮሎይድስ ኦክታይል ፊኖል ክምጥጡ ይኽእሉን ብማይ እውን ብሓመድ ክሓልፉ ይኽእሉን። ኣብ ገለ ገለ ኣጋጣሚታት ምንቅስቓስ ኮሎይድ ሓመድ ንኦክታይል ፊኖል ብዕምቆት ናብ ፕሮፋይል ሓመድ ክወስዶ ይኽእል።
ኣብ ሓመድ ዝፍጠር ምብስባስ
ኦክታይል ፊኖል ኣብ ሓመድ ብኽልቲኡ ስነ-ህይወታውን ኬሚካላውን መስርሕ ክበላሾ ይኽእል። ስነ-ህይወታዊ ምብስባስ ብናይ ሓመድ ንኣሽቱ ፍጥረታት ከም ባክተርያን ፋንጋስን ይፍጸም። እዞም ንኣሽቱ ፍጥረታት ብኢንዛይማዊ ምላሽ ኣቢሎም ንኦክቲል ፊኖል ናብ ቀለልቲ ውህደታት ክበታትንዎ ይኽእሉ። ፍጥነት ምብስባስ ስነ-ህይወታዊ ኣብ ሓያሎ ረቛሒታት ይምርኮስ፣ ንኣብነት ኣብ ምህላው ኦክስጅን፣ ሙቐትን ህላወ ካልኦት መኣዛታትን።
ኣብ ኤሮቢክ ኩነታት (ኦክስጅን ኣብ ዘለዎ) ገለ ባክተርያ ንዕብየት ኦክታይል ፊኖል ከም ምንጪ ካርቦን ክጥቀሙ ይኽእሉ። ነቲ ውህደት ናብ ካርቦን ዳይኦክሳይድን ማይን ይበታትንዎ። ይኹን እምበር እቲ መስርሕ ምብስባስ ብፍላይ ኣብ ትሑት ንጥፈት ማይክሮባያል ዘለዎ ሓመድ ቀስ ዝበለ ክኸውን ይኽእል። ኣናሮቢክ ምብስባስ ኣብ ማይ - ዝተጸገበ ሓመድ ወይ ኦክስጅን ኣብ ዘይብሉ እውን ከጋጥም ይኽእል። ኣብ ትሕቲ ኣናሮቢክ ኩነታት ዝተፈላለዩ ዓይነታት ንኣሽቱ ፍጥረታት ይሳተፉ፣ እቶም ፍርያት ምብስባስ ድማ ካብቶም ኣብ ኤሮቢክ ኩነታት ዘለዉ ዝተፈለዩ ክኾኑ ይኽእሉ።
ኬሚካላዊ ምብስባስ ኦክታይል ፊኖል ብኦክሳይድን ሃይድሮላይሲስን ርክብ ክኽሰት ይኽእል። ኦክሳይድ ምግባር ኣብ ሓመድ ከም ማንግኒዝ ኦክሳይድ ወይ ሃይድሮጅን ፐሮክሳይድ ዝኣመሰሉ ኦክሳይድ ዝገብሩ ነገራት ብምህላዎም ክመቻቸወሉ ይኽእል። ሃይድሮላይሲስ ርክብ ኦክታይል ፊኖል ምስ ማይ ዘጠቓልል ኮይኑ፡ እዚ ድማ ነቲ ኣብቲ ውህደት ዘሎ ኬሚካላዊ ምትእስሳር ክሰብሮ ይኽእል። ይኹን እምበር ኣብ ሓመድ ዝርከብ ኬሚካላዊ ምብስባስ ኦክታይል ፊኖል ብሓፈሻ ምስ ስነ-ህይወታዊ ምብስባስ እንትነፃፀር ዝሓሰረ እዩ።
ጽልዋታት ከባቢ
ምትእስሳር ኦክታይል ፊኖል ምስ ሓመድ ሓያሎ ከባብያዊ ጽልዋታት ኣለዎ። ሓደ ካብቲ ቀንዲ ስክፍታታት፡ ኦክታይል ፊኖል ናብ ትሕቲ ምድሪ ማይ ክኣቱ ዝኽእል ምዃኑ እዩ። ኣብ ሓመድ ዘለዎ ምንቅስቓስ ብተዛማዲ ትሑት እኳ እንተኾነ፡ ርኡይ ምፍሳስ እንተተፈጢሩ፡ ኦክታይል ፊኖል ኣብ ትሕቲ ምድሪ ማይ በጺሑ ክብክሎ ይኽእል። ኦክታይል ፊኖል ንኢንዶክራይን - ዝዘርግ ውህደት ምዃኑ ይፍለጥ፣ እዚ ማለት ድማ ኣብ ስርዓተ ሆርሞናት እንስሳታትን ደቂ ሰባትን ጣልቃ ክኣቱ ይኽእል እዩ። ዝተበከለ ማይ ትሕቲ ምድሪ ንቐረብ ዝስተ ማይን ስነ-ህይወት ማይን ሓደጋ ከስዕብ ይኽእል።
ካልእ ትርጉም ድማ ኣብ ህይወታውያን ሓመድ ዝህልዎ ጽልዋ እዩ። ኦክታይል ፊኖል ንገለ ንኣሽቱ ፍጥረታት ሓመድ መርዛም ክኸውን ይኽእል እዩ፣ እዚኦም ድማ ንልሙዕነት ሓመድን ዑደት መኣዛታትን ኣገደስቲ እዮም። ምንካይ ንጥፈታት ማይክሮባያል ኣብ ምብስባስ ኦርጋኒክ ነገራት፣ ምህላው መኣዛታትን ኣቃውማ ሓመድን ክጸልዎ ይኽእል። ብተወሳኺ ኦክታይል ፊኖል ንዕብየትን ህላወን ከም መትሎን ኔማቶድን ዝኣመሰሉ ዓንዲ ሕቖ ዘይብሎም እንስሳታት ሓመድ እውን ክጸልዎ ይኽእል።
ከም ኣቕራቢ ዘለና ተራ
ከም ኣቕራቢ ኦክታይል ፊኖል መጠን፡ ከባብያዊ ባህርያቱ ምርዳእ ኣገዳሲ ምዃኑ ንፈልጥ ኢና። ዓማዊልና ልዑል - ጽሬት ዘለዎም ፍርያት ኦክቲል ፊኖል ንምቕራብ ንጽዕር ኣብ ርእሲኡ ድማ ሓላፍነታዊ ኣጠቓቕማ ንምድንፋዕ። ዓማዊልና ኣብ ከባቢና ዘስዕቦ ጽልዋ ኦክቲል ፊኖል ንምንካይ ግቡእ ኣገባብ ኣተሓሕዛን ምጉሓፍን ክኽተሉ ነተባብዕ።
ብተወሳኺ ኣብ ምትእስሳር ኦክታይል ፊኖል ምስ ሓመድን ካልኦት ከባብያዊ መራኸቢ ብዙሃንን ዝምልከት ምርምር ንድግፍ። ብዛዕባ እዋናዊ ሳይንሳዊ ርኽበታት ሓበሬታ ብምሃብ፡ ንዓማዊልና ብዛዕባ ውሑስን ዘላቕን ኣጠቓቕማ ፍርያትና ብዝበለጸ ክንመኽሮም ንኽእል። ንዝያዳ ሓበሬታ ብዛዕባ መርመራን ከባብያዊ መዳያትን ኦክቲል ፊኖል ክትበጽሑ ትኽእሉ ኢኹም።4-ፈተነታትdfgsdfg.
መደምደምታን ጻውዒት ንስራሕን።
ኣብ መደምደምታ፡ ምትእስሳር ኦክቲል ፊኖል ምስ ሓመድ፡ ምምጥጣን፡ ምንቅስቓስን ምብስባስን ዘጠቓልል ዝተሓላለኸ መስርሕ እዩ። ነዞም መስርሓት ምርዳእ ንከባብያዊ ጽልዋ ኦክቲል ፊኖል ንምግምጋምን ኣሉታዊ ሳዕቤናቱ ንምንካይ ስትራተጂታት ንምምዕባልን ወሳኒ እዩ።
ንኢንዱስትርያዊ ስራሕትኹም ኦክታይል ፊኖል እንተድኣ ኣድልዩኩም፡ ዝበለጸ ፍርያትን ኣገልግሎታትን ክንህበኩም ኢና ኣብዚ ዘለና። ጉጅለ ክኢላታትና ንፍሉይ ድሌታትኩም ዝምጥን ደረጃ ኦክቲል ፊኖል ኣብ ምምራጽ ክሕግዙኹም ይኽእሉ እዮም። ፅሬትን ድሕንነትን ፍርያትና ንምርግጋፅ ቃል ኣቲና ኣለና። ናይ ዕድጊ ዘተ ንምጅማርን ኦክቲል ፊኖልና ብኸመይ ንጠለባትኩም ከማልእ ከም ዝኽእል ንምድህሳስን ርኸቡና።
መወከሲታት
- ሽዋርዘንባክ፡ ኣር.ፒ.፡ ግሽዌንድ፡ ፒ.ኤም.፡ & ኢምቦደን፡ ዲ.ኤም.(2003)። ከባብያዊ ኦርጋኒክ ኬሚስትሪ። ዋይሊ - ኢንተርሳይንስ.
- ኣሌክሳንደር፡ ኤም (1999)። ባዮዲግሬዴሽንን ባዮሪሜዲየሽንን ዝበሃሉ ምዃኖም ይፍለጥ። ኣካዳሚክ ፕረስ.
- ስፖሲቶ፣ ጂ (1989)። ኬሚስትሪ ሓመድ። ቤት ማሕተም ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ።
